BPRC dierenarts Annemiek Maaskant promoveert op verfijning van diergeneeskundige zorg voor groepsgehuisveste makaken

Een integrale studie naar welzijn, huisvesting, darmgezondheid en medische zorg binnen het BPRC

Vandaag promoveerde dierenarts Annemiek Maaskant aan de Universiteit Utrecht op haar proefschrift “Makaken Zaken: Een diergeneeskundige visie op verfijning bij makaken in groepshuisvesting”. Met haar onderzoek levert zij een unieke bijdrage aan het verbeteren van welzijn, gezondheid en medische zorg van makaken die in grote sociale groepen leven. Het promotietraject werd volledig uitgevoerd bij het BPRC, waar Maaskant als dierenarts werkzaam is.

Hoewel makaken wereldwijd een belangrijke rol spelen in biomedisch onderzoek – juist vanwege hun sterke overeenkomsten met de mens – is er relatief weinig onderzoek gedaan naar de dieren zelf: hun huisvesting, gezondheid, en medische behoeften in een complexe groepsomgeving. Met haar onderzoek wil Maaskant deze leemte vullen.

“Zolang we non-humane primaten gebruiken voor onderzoek, hebben we óók de verantwoordelijkheid om continu te investeren in hun welzijn en gezondheid,” zegt Maaskant. “Mijn doel was om de makaak zelf centraal te stellen.”

Wat was de aanleiding voor dit onderzoek?
Toen Maaskant vanuit de eerstelijns diergeneeskunde overstapte naar het BPRC merkte ze dat de zorg voor makaken in groepen totaal anders is dan de zorg voor paarden en gezelschapsdieren. Dieren tijdelijk uit een sociale groep halen voor behandeling kan bijvoorbeeld leiden tot stress, verstoring van de groepsdynamiek en soms zelfs tot agressie. Daarnaast is over medicijnwerking en dosering bij makaken lang niet altijd veel bekend, en vormt diarree, wereldwijd in instellingen met primaten, een hardnekkig en multifactorieel probleem dat lastig op te lossen is in groepsverband.

Deze kennisleemtes vormden de basis voor drie pijlers van haar onderzoek: huisvesting, verzorging, en diergeneeskundige zorg.

Huisvesting: luchtkwaliteit en ventilatie
Een van de vragen die Maaskant onderzocht, was de kwaliteit van de lucht in de dierverblijven die de makaken inademen. Voor mensen bestaan normen voor stoffen zoals stofdeeltjes, endotoxinen en ammoniak; voor makaken echter niet.

Uit haar metingen bleek dat de gemeten waarden binnen de bestaande richtlijnen voor mensen blijven. Toch betekent dit niet automatisch dat deze waarden geen effecten kunnen hebben bij makaken op de lange termijn. Volgens Maaskant is het belangrijk om specifieke grenswaarden voor primaten op te stellen, zodat de luchtkwaliteit beter kan worden afgestemd op verschillende huisvesting systemen.

Verzorging: het darmmicrobioom als sleutel tot gezondheid
Darmgezondheid is een belangrijk onderdeel van het algehele welzijn van dieren. Het microbioom, de verzameling bacteriën in het maagdarmkanaal, speelt hierbij een cruciale rol. Tot nu toe is microbioomanalyse echter een relatief traag en kostbaar proces dat vooral in onderzoekssettingen wordt uitgevoerd.

Maaskant wilde deze kennis toegankelijker maken voor dagelijkse diergeneeskundige praktijk. Daarom paste zij, samen met datawetenschappers, een nieuw AI-model toe dat aan de hand van een foto van een ontlastingsuitstrijkje kan voorspellen hoe gezond het darmmicrobioom is. Het programma gebruikt machine-learning en deep-learning technieken om belangrijke gezondheidsindicatoren te herkennen, zoals:

• diversiteit van het microbioom (veel verschillende bacteriën duidt meestal op een gezonde darm)
• consistentie van de ontlasting, bijvoorbeeld dun, normaal of afwijkend
• aanwezigheid van belangrijke bacteriegroepen, zoals butyraat-producerende bacteriën die essentieel zijn voor een gezonde darmwand

Het objectief vaststellen van de consistentie maakt het oordeel minder afhankelijk van menselijke interpretatie en kan helpen om sneller te zien of een behandeling effect heeft. De tool kan het microbioom nog niet volledig in kaart brengen – daarvoor is de microbiologische diversiteit te complex – maar vormt een belangrijke stap richting indirecte, toegankelijke monitoring van darmgezondheid bij makaken.

Diergeneeskundige zorg: anticonceptie en verantwoord antibioticagebruik
In groepshuisvesting is betrouwbare anticonceptie onmisbaar om te voorkomen dat een groep te groot wordt of dat er ongeplande zwangerschappen ontstaan. Daarnaast kan anticonceptie ook medische redenen hebben. Maaskant onderzocht het gebruik van het subdermale etonogestrel-implantaat (Implanon®) bij makaken. Dit implantaat blijkt:

• effectief in het voorkomen van zwangerschap
• en veel langer werkzaam dan de vaak genoemde drie jaar, soms tot wel vijf jaar
• omkeerbaar, zodat dieren na verwijdering weer vruchtbaar zijn
• veilig is in gebruik

Daarnaast onderzocht Maaskant of het langwerkende antibioticum ampicilline (Albipen LA®) geschikt is voor makaken. De resultaten laten zien dat een injectie om de twee dagen voldoende is voor gevoelige bacteriën, waardoor dagelijkse injecties niet nodig zijn. Dit vermindert stress en maakt behandelingen werkbaarder in een groepssetting. Ze waarschuwt wel voor de effecten van antibiotica op het microbioom en op de tijdelijke toename van resistentiegenen. Deze kunnen potentieel binnen een groep worden overgedragen. Daarom is verantwoord en selectief gebruik essentieel, net zoals in de humane en reguliere diergeneeskunde.

Een verrassende bevinding: lactosegevoeligheid bij makaken
Een van de opvallendste ontdekkingen uit haar onderzoek is dat diarree in de onderzochte groep makaken niet werd veroorzaakt door een infectie of parasiet – maar waarschijnlijk door lactosegevoeligheid. Dit geeft nieuwe aanknopingspunten om diarree in groepen beter te begrijpen en te behandelen, en toont opnieuw aan hoe complex en multifactorieel dit probleem kan zijn.

Impact: directe toepasbaarheid in de praktijk
Een grote kracht van Maaskants onderzoek is dat de resultaten direct in de praktijk toepasbaar zijn. “Bijna alles wat ik onderzocht gebruik ik dagelijks in mijn werk,” vertelt ze. “De meeste onderzoekers bij het BPRC gebruiken de makaak als model voor de mens. In mijn promotieonderzoek heb ik juist de makaak zelf centraal gezet. Dat maakt het mogelijk om de zorg voor onze dieren verder te verfijnen – en dat is voor mij als dierenarts belangrijk.”

Met haar proefschrift draagt Maaskant niet alleen bij aan de wetenschappelijke kennis over primatenzorg, maar versterkt ze ook de dagelijkse praktijk van dierenwelzijn binnen het BPRC en daarbuiten. 

Meer weten? 

Lees het proefschrift
Lees de publiekssamenvatting