Waarom nieuwe tbc-vaccins zo hard nodig zijn

Het is vandaag Wereld Tuberculose Dag. Tuberculose (tbc) is nog altijd de meest dodelijke infectieziekte ter wereld: jaarlijks overlijden er ongeveer 1,2 miljoen mensen aan. Bij het BPRC werken onderzoekers aan nieuwe vaccins die beter beschermen tegen de meest besmettelijke vorm van tbc. Dat is hard nodig, want het huidige vaccin schiet tekort, vooral bij ouderen die erg ziek kunnen worden.

Het vaccin dat we wereldwijd gebruiken, is al meer dan honderd jaar oud en beschermt het vooral jonge kinderen. Maar bij jongeren en jongvolwassenen, de groep waarin tbc zich het meest verspreidt, neemt die bescherming sterk af. “Rond de leeftijd van 15 tot 20 jaar is die bescherming vaak nog maar beperkt”, vertelt een onderzoeker van BPRC. “Juist die groep speelt een grote rol in de verspreiding van tbc. Daarom is het ontwikkelen van betere vaccins en nieuwe vaccinatiestrategieën dringend nodig. Ouderen kunnen namelijk ook erg ziek worden van tbc.”

‘Andere toedieningsroutes kunnen betere bescherming bieden’

Het huidige vaccin is ruim een eeuw geleden ontwikkeld en gebaseerd op een bacteriestam uit runderen. Het wordt toegediend via de huid. Dat werkt goed tegen ernstige vormen van tbc bij jonge kinderen, zoals hersenvliesontsteking, maar biedt onvoldoende langdurige bescherming tegen longtuberculose.

Daarom kijken onderzoekers naar een andere aanpak: vaccinatie direct via de longen. Het idee daarachter is logisch. “Wat we zien is dat andere toedieningsroutes, bijvoorbeeld via de longen, een sterkere bescherming kunnen geven. Die afweer ontstaat lokaal in de longen en is daardoor moeilijk terug te zien in het bloed, maar lijkt beter bescherming te bieden tegen infectie en ziekteverloop.”

Het gaat bijvoorbeeld om het toedienen van vaccins via een vernevelaar, een soort ‘pufje’, zodat het vaccin rechtstreeks in de luchtwegen terechtkomt. Dat zou in de toekomst eenvoudiger toe te passen kunnen zijn in de praktijk dan complexere methoden. Deze aanpak wordt op dit moment onderzocht, maar is nog niet vertaald naar toepassing in de kliniek.

Een lastig te bestrijden ziekte

Het ontwikkelen van een nieuw tbc-vaccin is ingewikkelder dan bij veel andere infectieziekten. Tbc gedraagt zich namelijk anders dan bijvoorbeeld virussen zoals corona.

Zo kan de bacterie jarenlang ‘slapend’ in het lichaam aanwezig blijven, zonder klachten te veroorzaken. Pas wanneer het immuunsysteem verzwakt, kan de ziekte alsnog actief worden. “Bij mensen met hiv is tbc bijvoorbeeld de belangrijkste bijkomende infectie en een veelvoorkomende doodsoorzaak.” Daarnaast is het vaak moeilijk om te zien of iemand besmet is, terwijl die persoon de ziekte wel kan overdragen.

Ook reageert het immuunsysteem anders op tbc. Waar bij veel vaccins antistoffen voldoende bescherming bieden, speelt bij tbc vooral de cellulaire afweer een belangrijke rol. Dat maakt het ontwikkelen van effectieve vaccins complexer. Een extra uitdaging is dat onderzoekers nog geen duidelijke bloedwaarden hebben die voorspellen of iemand beschermd is.

Nieuwe vaccins in ontwikkeling

Wereldwijd wordt gewerkt aan nieuwe vaccins. Sommige daarvan zijn al in klinische studies, maar het duurt lang voordat duidelijk is of ze echt werken. Dat komt doordat tbc zich langzaam ontwikkelt en grootschalige studies vele jaren in beslag nemen.

Ondertussen onderzoeken wetenschappers verschillende strategieën, zoals herhaalvaccinaties op latere leeftijd en nieuwe typen vaccins die beter aansluiten bij de menselijke variant van de bacterie. Zo wordt bijvoorbeeld een nieuw vaccin getest dat is gebaseerd op de menselijke tbc-bacterie in plaats van de huidige rundervariant. Eerdere studies laten bovendien zien dat herhaalvaccinatie via de huid onvoldoende bescherming biedt, waardoor nieuwe strategieën nodig zijn.

“Het is echt een moeilijk ziekteverwekker. Dit soort onderzoek kost tijd, maar de noodzaak is groot”, zegt de onderzoeker. 

Waarom dit onderzoek belangrijk is

Om te begrijpen welke vaccins echt werken, moeten onderzoekers het hele proces van vaccinatie naar infectie tot bescherming kunnen volgen. Dat kan niet volledig in het lab of met alleen bloedonderzoek.

“Juist daarom is onderzoek in een model dat sterk op de mens lijkt essentieel”, legt de onderzoeker uit. “Wij doen daarom onderzoek met makaken, omdat het ziekteverloop en het immuunsysteem sterk overeenkomen met dat van de mens en vaccins het hele lichaam beïnvloeden. Dat soort complexe reacties kun je alleen goed bestuderen in een model dat het volledige systeem nabootst. Omdat in vitro-modellen deze reacties niet volledig weergeven. Alleen dan zie je hoe het immuunsysteem in de longen reageert en of een vaccin daadwerkelijk beschermt tegen infectie en verspreiding, iets wat niet direct bij mensen te testen is.”

Het doel is helder: er moet een vaccin komen dat niet alleen jonge kinderen beschermt, maar ook langdurige bescherming biedt tegen de besmettelijke vorm van tbc bij volwassenen. “Want zolang die bescherming ontbreekt, blijft tuberculose zich wereldwijd verspreiden.”